خانه بروجردی یکی از زیباترین بناهای تاریخی کاشان در دوران قاجار و به دستور سید حسن نطنزی (بروجردی) ساخته شد. مساحت خانه بروجردی ها ۱۷۰۰ متر مربع مساحت دارد و شامل بخشهای مختلفی از جمله حیاط اندرونی و بیرونی، تالارهای تابستانی و زمستانی، هشتی، راهرو، آشپزخانه، زیرزمین و سرداب میشود.
معماری خانه بروجردی ها کاشان با بادگیرهای قرینه، کلاهفرنگی، گچبریهای ظریف و نقاشیهای خاص که زیر نظر استاد صنیعالملک اجرا شده، یکی از برجستهترین نمونههای هنر ایرانی-اسلامی محسوب میشود. ساخت این عمارت ۱۸ سال به طول انجامید و به دلیل شباهت آن به خانه طباطباییها، داستان عاشقانهای برای ساخت آن وجود دارد.
خانه تاریخی بروجردی ها در سال ۱۳۵۴ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید و امروز به عنوان یکی از جاذبههای گردشگری مهم کاشان با به عنوان محل اداره میراث فرهنگی این شهر قرار گرفته است. این عمارت، نمادی از هنر و معماری ایرانی هر ساله گردشگران بسیاری را از سراسر دنیا جذب خود میکند.
خانه بروجردی ها در مرکز شهر کاشان قرار دارد و همانطور که برج آزادی، نماد تهران محسوب میشود، این خانه نیز یکی از نمادهای اصلی کاشان به شمار میرود. این خانه برخلاف نامش هیچ ارتباطی با شهر بروجرد ندارد و دلیل این نامگذاری به سفرهای متعدد سید مهدی، صاحب خانه تاریخی بروجردی ها به بروجرد برمیگردد؛ او که از بازرگانان سرشناس بود، به دلیل ارتباط تجاری با این شهر، به بروجردی معروف شد و این نام بر خانهاش نیز ماندگار شد.
آدرس خانه بروجردی ها کاشان در محلۀ سلطان میراحمد یکی از قدیمیترین محلههای این شهر قرار دارد. این منطقه، بافت سنتی و ارزشمند خود را حفظ کرده و در نزدیکی بسیاری از بناهای تاریخی مهم واقع شده است. آدرس خانه تاریخی بروجردی ها کاشان، یکی از نمونههای معماری قاجاری در فاصله ۳۰۰ متری خانه عباسیان و ۵۵۰ متری امامزاده سلطان امیر احمد از بناهای تاریخی دیگر کاشان دیده میشود.
آدرس: استان اصفهان، کاشان، محله سلطان میراحمد، خیابان علوی
تاریخچه خانه تاریخی بروجردی ها از یک عشق و یک شرط عجیب آغاز شد. سیدمهدی بروجردی که از بازرگانان سرشناس کاشان بود، دلباخته دختر سید جعفر طباطبایی، یکی از بزرگترین تاجران فرش کاشان شد. پدر دختر که در عمارت باشکوه خانه طباطباییهازندگی میکرد، شرط ازدواج را ساخت خانهای همتراز با خانه خود اعلام کرد.
سیدمهدی و پدرش حاجآقا حسن بروجردی این شرط را پذیرفتند و به سرعت ساخت عمارت را در محله سلطان امیر احمد آغاز کردند. معمار خانه بروجردی ها، معمار برجسته آن زمان یعنی استاد علی مریم کاشانی به همراه صنیعالملک و کمالالملک برای طراحی و اجرای این خانه تاریخی انتخاب شدند. اما ساخت باشکوهترین خانه قجری کاشان کار سادهای نبود.
در حالی که ازدواج سر گرفت، خانه هنوز آماده نبود و سیدمهدی و همسرش مجبور شدند چندین سال در خانه طباطباییها زندگی کنند. پس از هفت سال انتظار، بخشهایی از عمارت آماده شد و مالک خانه بروجردی ها وخانوادهاش به خانه نیمهتمام نقل مکان کردند.
هر چند که داستان عاشقانه خانه بروجردی ها کاشان همچنان پابرجا است، اما ساخت این خانه ۱۸ سال طول کشید. تاریخچه خانه بروجردی ها در کاشان در کنار ظرافتهای هنری، گچبریها، نقاشیهای استادانه و بادگیرهای زیبا باعث شدند که این بنا نهتنها خانهای برای یک زوج عاشق باشد، بلکه ارزشمندترین جاذبههای تاریخی کاشان نیز نام بگیرد.
خانه بروجردی ها یکی از شاخصترین بناهای تاریخی کاشان بوده که در دوره قاجار ساخته شد. ساختار این بنا شامل دو بخش اندرونی و بیرونی بوده که کاملاً از یکدیگر تفکیک شدهاند. نقشه خانه بروجردی ها در بخش بیرونی، محل پذیرایی از مهمانان و جلسات رسمی بوده و تالار اصلی، شاهنشین، اتاقهای تابستانی و سرپوشیدهها در آنجا قرار دارد. در مقابل، بخش اندرونی که مخصوص زندگی خانوادگی طراحی شده شامل اتاق نشیمن، حیاط خلوت، صندوقخانه، سرداب و تالار پذیرایی میشود.
یکی از شاخصههای بارز معماری خانه بروجردی ها بادگیرهای قرینه و بزرگ آن بوده که نقش مهمی در تهویه هوا و خنکسازی فضا ایفا میکنند و به نوعی سیرکولاسیون خانه بروجردی ها محسوب میشوند. طراحی حیاط مرکزی با حوض بزرگ و باغچههای سرسبز به تعادل دما و زیبایی محیط کمک میکرد. ایوانهای تابستاننشین در قسمت شمالی ساخته شدهاند تا ساکنان در گرمای تابستان از سایه و نسیم خنک بهرهمند شده و در کنار بادگیر خانه بروجردی ها میتوانند گرمای کویری این شهر را بکاهد!
تزئینات داخلی خانه بروجردی شامل گچبریهای ظریف، مقرنسکاری، نقاشیهای دیواری و آینهکاریهای استادانه میشود که زیر نظر صنیعالملک و کمالالملک انجام گرفت. طرحهای گچبری خانه بروجردی ها، نمادهایی از تجارت و زندگی صاحب آن را به نمایش میگذارند که بر جذابیت این بنا میافزاید.
خانه بروجردی ها با معماری سنتی و اصیل ایرانی در سه طبقه ساخته شده و شامل بخشهای متعددی بوده که هر کدام کاربرد خاص خود را دارند. این خانه سه در ورودی دارد که هر یک برای استفادهای متفاوت در نظر گرفته شدهاند؛ درب اصلی در بخش شمالی، درب ویژه مراسم مذهبی و درب مخصوص مهمانان. پس از ورود از درب اصلی، بازدیدکنندگان ابتدا وارد هشتی خانه بروجردی ها میشوند و سپس از طریق راهرویی شیبدار به حیاط مرکزی راه پیدا میکنند.
عمارت بروجردی شامل دو بخش تابستاننشین و زمستاننشین میشود. قسمت تابستاننشین در روبهروی ورودی اصلی قرار گرفته و از تالار اصلی، دو تالار سرپوشیده فرعی، دو اتاق، شاهنشین، دو گوشواره و تالار طنبی تشکیل میشود. ایوانها در قسمتهای مختلف بنا ساخته شدهاند و بادگیرهای تعبیهشده روی بام، تهویه طبیعی را در خانه به وجود میآورند.
در قسمت داخلی، خانه به دو بخش شمالی و جنوبی تقسیم میگردد. بخش شمالی شامل شاه نشین خانه بروجردی ها، صندوقخانه، اتاق پنجدری، زیرزمین و سرداب بزرگ شده که برای خنکسازی خانه در فصلهای گرم کاربرد داشت. در بخش جنوبی نیز تالار پذیرایی، حیاط مرکزی، دو اتاق و یک تالار قرار دارد. در اطراف حیاط اصلی، حوضی بزرگ با باغچههایی از درختان انار قرار گرفته که علاوه بر زیبایی، به تلطیف هوای خانه کمک میکند.تمام خانههای بزرگ ایران در دوران گذشته، معمولاً از دو بخش جداگانه تشکیل میشدند: یکی برای فصول گرم و دیگری برای فصول سرد. این طراحی به دلیل شرایط اقلیمی و نیاز به آسایش در هر فصل بود. خانه بروجردیها در کاشان نیز از این قاعده مستثنی نبوده و ساختار این خانه بهگونهای بود که بخشهای تابستانی و زمستانی بهطور جداگانه طراحی شدهاند. خانه بروجردی ها با توجه به هوای گرم کاشان، دارای حیاط مرکزی، اتاقهای مخصوص تابستان و زمستان و استفاده از سیستمهای تهویه طبیعی مانند بادگیرها بوده که موجب راحتی ساکنین در فصول مختلف سال میشد. در ادامه با پلان خانه بروجردی ها در بخشهای مختلف بیشتر آشنا میشویم:
بخش بیرونی خانه بروجردی ها
بخش بیرونی در همه عمارتهای قدیم، فضایی عمومی بود که تمام افراد میتوانستند در آن رفتوآمد کنند. این قسمت در خانه بروجردی ها شامل حیاط و بخشهای مختلفی از عمارت مانند تالار سرپوشیده بالایی، ایوان جنوبی، برخی از اتاقهای تابستانی، حیاطخلوت و دو اتاق اصلی در دو طرف تالار میشود.
همچنین اتاق پنجدری زمستانی، آفتابگیر زمستانی، بهارخواب شمالی، طارمی و بخش غربی عمارت از دیگر فضاهای بخش بیرونی هستند که بهطور هوشمندانه طراحی شدهاند تا هم در تابستان و هم به عنوان زمستان نشین خانه بروجردی ها شرایط راحتتری برای ساکنین فراهم کنند. این طراحیها نشاندهنده توجه به جزئیات و تطبیق با شرایط اقلیمی خاص کاشان بوده، جایی که نیاز به سرمایش و گرمایش طبیعی از اهمیت ویژهای برخوردار بود.
بخش اندرونی خانه بروجردی ها
بخش درونی در هر عمارت فضایی خصوصی بود که تنها افراد ساکن آن خانه اجازه ورود به آن را داشتند. در خانه تاریخی بروجردی ها نیز این قسمت بهطور خاص طراحی شده بود تا حریم خصوصی ساکنین حفظ شود. بخش درونی این عمارت از دو قسمت شمالی و جنوبی تشکیل شده که حیاط مرکزی بهعنوان نقطه کانونی این فضا قرار دارد. تالار پذیرایی آینه با تزیینات باشکوه، یکی از مهمترین قسمتهای این بخش محسوب میشود. بالاخانههایی که در دو طرف تالار قرار دارند، فضایی برای استراحت و آسایش ساکنین فراهم میکردند.
اتاقهای گوشواره، حیاطخلوت، اتاق پنجدری ساده، صندوقخانه، اتاق نشیمن و سردابی بزرگ از دیگر قسمتهای این بخش بوده که هرکدام نقش خاصی در طراحی داخلی و عملکرد خانه ایفا میکردند. این فضاها بهگونهای طراحی شده بودند که آسایش و امنیت ساکنین را در طول سالهای مختلف تأمین کنند و از نظر زیباییشناسی نیز چشمنواز بودند.
بخشهای دیدنی خانه تاریخی بروجردی ها
در این بخش قصد داریم تا به قسمتهای دیدنی خانه بروجردی ها برویم و شما را با این شاهکارهای معماری بیشتر آشنا کنیم:
بادگیرهای خانه بروجردی ها
بادگیرهای خانه بروجردی ها از جمله ویژگیهای منحصر به فرد این عمارت تاریخی بهشمار میروند که نقش بسیار مهمی در تهویه طبیعی خانه دارند. این بنا دارای سه بادگیر به طول ۴۰ متر بوده که بهطور خاص برای خنک نگهداشتن خانه در شرایط گرم و خشک کاشان طراحی شدهاند. بادگیرها از بام تا زیر زمین ادامه دارند و از طریق کانالهایی به نام ناکش به آبهای زیرزمینی دسترسی پیدا میکنند. ناکشها در زیرزمین قرار دارند و برای ایجاد دمای خنک در خانهها مورد استفاده قرار میگرفتند.
دو بادگیر در بالای سالن اصلی و دیگری در بخش درب ورودی خانه قرار دارد که تهویه طبیعی را در روزهای گرم سال ایجاد میکنند. کلاه فرنگیهای نصبشده بر روی بادگیرها، علاوه بر نقش کاربردی، زیبایی خاصی به ساختمان میبخشند و توجه بازدیدکنندگان را جلب میکنند. این بادگیرها در کنار دیگر ویژگیهای معماری خانه بروجردیها، موجب شهرت آن در میان خانههای تاریخی کاشان شدهاند.
حیاط خانه بروجردی ها
خانه بروجردی ها سه درب ورودی دارد که هر کدام ویژگی خاص خود را دارند. درب اصلی خانه در سمت شمال قرار دارد و از چوب ساخته شده، با کندهکاریهای زیبا و دو کوبه که توجه هر بینندهای را جلب میکند. این درب به هشتی خانه باز میشود، جایی که میتوانید سکههای متصل به طاق نما را که با مقرنسکاری گچی تزیین شدهاند، مشاهده کنید. پس از عبور از هشتی، راهرویی باریک و شیبدار شما را به حیاط اصلی میرساند.
در مرکز حیاط اصلی خانه بروجردی، حوضی زیبا از سنگ سیاه تراشخورده قرار دارد که پاشویههای اطراف آن، زیبایی خاصی به فضا میبخشند. آب این حوض از قنات نصرآباد کاشان تأمین میشود. در فصل بهار و تابستان، باغچههای اطراف حوض با درختان انار و گلهای رنگارنگ فضایی دلانگیز و بهشتی به حیاط میدهند.
بخش زمستان نشین
بخش زمستاننشین در خانههای قدیمی برای استفاده در فصول سرد سال طراحی شده بود تا ساکنین در هوای سرد از گرمای مناسب برخوردار شوند. در خانه بروجردی ها نیز این بخش شامل اتاق نشیمن، حیاطخلوت، اتاق پنجدری ساده، صندوقخانه و سرداب بزرگ شده که همگی برای حفظ دمای داخلی خانه در زمستان کمک میکنند. سردابها بهعنوان فضاهای زیرزمینی، نقش زیادی در ذخیره سرما و حفظ خنکی در تابستان و گرما در زمستان داشتند.
حیاط مرکزی و تالار پذیرایی از دیگر قسمتهای بخش زمستاننشین هستند که با طراحی خاص خود به ایجاد محیطی گرم و دلپذیر کمک میکردند. همچنین دو اتاق گوشواره در دو سمت تالار پذیرایی قرار دارند که فضایی دنج برای استراحت و آسایش ساکنینش به وجود میآورد. این طراحیها بهگونهای بود که خانه بروجردیها را در برابر سرمای شدید زمستان کاشان مقاوم و راحت نگه میداشت.
بخش تابستان نشین
بخش تابستاننشین در خانههای قدیمی، فضایی بود که بهطور خاص برای فصول گرم سال طراحی میشد. این بخش از خانهها بهطور هوشمندانهای پشت به آفتاب قرار میگرفت تا ساکنین در روزهای گرم تابستان از گرمای شدید خورشید محفوظ بمانند و هوای داخل خانه خنکتر و مطبوعتر باشد. در خانه تاریخی بروجردی ها، بخش تابستاننشین شامل تالار اصلی، دو اتاق و دو سرپوشیده فرعی بود که فضایی برای استراحت و پذیرایی از مهمانان هم بود.
همچنین دو اتاق گوشوارهای، شاهنشین و تالار جنبی از دیگر قسمتهای بخش تابستاننشین هستند که در طراحی آنها نیز توجه به جریان هوای طبیعی و تهویه مطلوب لحاظ شده بود. استفاده از این فضاها در تابستانها به ساکنین این امکان را میداد تا در دمای بالا نیز از آسایش کافی برخوردار باشند.
نقاشی های خانه بروجردی ها
نقاشی های خانه بروجردی ها بخشی از بدنه دیوارها را با هنر نقاشی و دیوارنگاری تزئین کرده و بهطور ماهرانهای بخشهایی از ادبیات کهن را به تصویر کشیدهاند. این نقاشیها با طراحی چشمنواز، کنتراست کمنظیر و ترکیببندی خاص، بهصورت چند پلانی و با استفاده از رنگهای محدود، داستانهایی مانند خسرو و شیرین و یوسف و زلیخا را به نمایش میگذارند. نقاشیهای خانه بروجردی ها عمدتاً با تکنیک تمپرای آبرنگی و رنگهای لاجوردی اجرا شدهاند.
در تصویر داستان خسرو و شیرین، خسرو با تاج کیانی در حال شکار به تصویر کشیده شده و در بخش دیگری، نقاشی ورود یوسف به مهمانی زلیخا و زنان مصر را نشان میدهد، جایی که میهمانان از دیدن زیبایی یوسف انگشتان خود را میبریدند. این نقاشیها با استفاده از سه پلان مختلف بهخوبی تعادل و توازن را در تصویر برقرار کرده و عمق هنر نقاش بزرگ ایرانی کمالالملک را بهصورت استادانه به نمایش میگذارد.
گچبری های خانه بروجردی ها
گچبریهای خانه بروجردی ها یکی از ویژگیهای بارز و منحصر بهفرد این عمارت تاریخی تلقی میشود. این نقوش گچبری با تنوع زیاد و طراحیهای خاص، در بخشهای مختلف خانه همچون سردر، شاهنشین، تالار اصلی و گوشوارهها دیده میشوند. نقوش به کار رفته عمدتاً برگرفته از اساطیر باستانی، باورهای دینی و تأثیرات هنری غرب و شرق هستند. علاوه بر این، در طراحی این گچبریها، از اشکال گیاهی، حیوانات و موجودات ماورایی مانند جن نیز استفاده شد. ویژگی خاص این نقوش، استفاده از تصاویرخُتایی است که در سطوح مختلف خانه بهویژه در نواحی پرکننده دیوارها و ستونها مشاهده میشود. این گچبریها در سقف خانه بروجردی ها زیبایی بصری به فضا میبخشند. همچنین مفاهیم نمادین و معنوی خاصی را نیز منتقل میکنند که با توجه به وضعیت معاش و باورهای ساکنین آن دوره طراحی شدهاند.
مقایسه خانه تاریخی بروجردی ها و خانه طباطبایی ها
هر دو خانه بروجردی ها و خانه طباطبایی از شاهکارهای معماری دوره قاجار در کاشان هستند و هر کدام ویژگیهای خاصی دارند.
خانه طباطباییها بسیار بزرگتر از خانه بروجردی ها بوده و در حدود ۴۷۰۰ متر مربع مساحت دارد.
خانه بروجردیها به دلیل بادگیرهای زیبای و گچبریهای برجسته و استادانه شهرت دارد، در حالی که خانه طباطباییها به دلیل معماری داخلی و تزئینات داخلی ظریف و پرکار و شیشههای رنگی زیبا شهرت دارد.
هر دو خانه بروجردی ها و خانه طباطبایی ها دارای حیاطهای اندرونی و بیرونی مجزا هستند، اما حیاطهای خانه طباطباییها بزرگتر هستند. معمار هر دو خانه، استاد علی مریم کاشانی از معماران برجسته دوره قاجار نام دارد.
