در مهر ۱۴۰۴ و همزمان با اوجگیری تحرکات سیاسی در واشنگتن، اظهارات تند Donald Trump درباره «مهار ایران» بار دیگر فضای منطقه را تحت تأثیر قرار داده است؛ با این حال بررسی موازنههای میدانی و دیپلماتیک نشان میدهد جمهوری اسلامی ایران در مقایسه با گذشته از موقعیت بازدارندگی و نفوذ منطقهای مستحکمتری برخوردار است.
بازگشت ادبیات فشار از واشنگتن
رئیسجمهور ایالات متحده در سخنرانیهای اخیر خود با اشاره به احتمال تشدید تحریمها و افزایش فشارهای سیاسی، بار دیگر رویکرد سختگیرانه علیه ایران را در دستور کار تبلیغاتی قرار داده است. این مواضع در شرایطی مطرح میشود که منطقه خاورمیانه طی سالهای اخیر شاهد تحولات بنیادین در آرایش قدرت و ائتلافهای امنیتی بوده است.
کارشناسان معتقدند ادبیات جدید کاخ سفید بیش از آنکه نشانه تغییر راهبردی باشد، امتداد همان سیاست «فشار حداکثری» است که در دوره پیشین ریاستجمهوری ترامپ نیز دنبال شد؛ سیاستی که بنا به اذعان بسیاری از ناظران بینالمللی، به اهداف اعلامی خود دست نیافت.
موازنه قدرت به سود بازیگران بومی
در شرایط کنونی، کاهش حضور مستقیم نظامی ایالات متحده آمریکا در منطقه و افزایش نقش قدرتهای آسیایی، زمینه شکلگیری ترتیبات امنیتی جدید را فراهم کرده است. در این میان، تهران با توسعه توان دفاعی بومی، بهویژه در حوزه موشکی و پهپادی، سطح بازدارندگی خود را ارتقا داده است.
همزمان، تقویت بازیگران همسو با ایران در محور مقاومت، از جمله حزبالله و حماس، موجب شده هرگونه سناریوی تنشآفرین علیه ایران با هزینههای چندلایه منطقهای همراه باشد. تحولات ماههای گذشته نیز نشان داده که دامنه درگیریهای احتمالی میتواند فراتر از مرزهای جغرافیایی محدود باقی بماند.
محاسبات جدید در تلآویو و ریاض
همزمان با تشدید لحن واشنگتن، مقامات اسرائیل از لزوم هماهنگی بیشتر با آمریکا سخن گفتهاند، در حالی که برخی کشورهای عربی از جمله عربستان سعودی در سالهای اخیر مسیر تنشزدایی و گفتوگو با تهران را دنبال کردهاند. این دوگانگی در رویکردها نشان میدهد اجماع منطقهای برای ورود به یک تقابل گسترده وجود ندارد.
ناظران سیاسی بر این باورند که بسیاری از دولتهای منطقه، با توجه به آسیبپذیری اقتصاد جهانی و وابستگی بازار انرژی به ثبات خلیج فارس، تمایلی به ماجراجویی نظامی ندارند.
دیپلماسی فعال در کنار اقتدار دفاعی
جمهوری اسلامی طی سالهای اخیر علاوه بر تقویت مؤلفههای سخت قدرت، در حوزه دیپلماسی نیز فعال عمل کرده است. توسعه همکاریهای منطقهای، عضویت در سازوکارهای اقتصادی چندجانبه و بهبود روابط با همسایگان، بخشی از راهبرد «خنثیسازی تحریمها» را شکل داده است.
تحلیلگران میگویند ترکیب بازدارندگی دفاعی و تحرک دیپلماتیک، امکان مدیریت تهدیدات را افزایش داده و فضای مانور ایران را در برابر فشارهای احتمالی گستردهتر کرده است.
برآیند تحولات نشان میدهد هرچند لحن تهدیدآمیز ترامپ میتواند به تشدید تنشهای لفظی و حتی تحریمهای جدید منجر شود، اما شرایط منطقهای و موازنه قدرت بهگونهای است که گزینه تقابل مستقیم پرهزینهتر از گذشته ارزیابی میشود.
از این منظر، مهر ۱۴۰۴ را میتوان مقطعی دانست که در آن جنگ روایتها و فشارهای سیاسی ادامه دارد، اما واقعیتهای میدانی حاکی از تثبیت جایگاه ایران بهعنوان یکی از ارکان اصلی معادلات امنیتی خاورمیانه است؛ جایگاهی که هرگونه تصمیمگیری درباره آینده منطقه ناگزیر از در نظر گرفتن آن خواهد بود.
